جــــم و ریـــز دیار مـن

منطقه ریز به دلیل دور بودن از راههای اصلی ارتباطی و محصور بودن در میان کوههای صعب العبور در قرن اول تا سوم هجری پناهگاه جمعی از شیعیان وعلویان بوده است.روایات پراکنده ای در اقواه وجود دارد که این موضوع را نشان میدهد .ما در اینجا به آن روایات اشاره می کنیم.
میدانیم که در اواخر قرن اول هجری، حجاج بن یوسف ثقفی والی عراق و ایران بود.او نسبت به شیعیان سیاست خشن وسختگیرانه ای در پیش گرفت. بسیاری از شیعیان به دست عمال حجاج به شهادت رسیدند یا در سیاهچال ها عمر خود را به پایان رساندند.به همین دلیل شیعیان زیادی برای حفظ جان خود آواره ی مناطق دور افتاده شدند.زیرا همه جا مورد تعقیب وآزار شکنجه مزدوران حکومت حجاج قرار داشتند.
1) بر اساس یک روایت رایج در  منطقه ریز ،در نیمه راه ریز-دوراهک، در مکانی به نام« قبرهای حجاج» تعدادی از سربازان حکومتی حجاج مدفون شده اند. آنان در حال تعقیب چند تن ازشیعیان بودند که از ستم حجاج رو به گریز نهاده بودند. این دسته از شیعیان در محل کنونی دوراهک ، از راه اصلی جدا شده و به سوی راه مالرو صعب العبور کوهستانی تغییر مسیر دادند تا از دست تعقیب کنندگان نجات یابند. سربازان حکومتی نیز به تعقیب آنان ادامه دادند ولی در مکانی که به نام قبرهای حجاج معروف است از تشنگی به هلاکت رسیدند.
در بالاترین نقطه راه ،هم اینک مزار دو تن از شیعیان است که در جوار آن قبور زیادی وجود دارد. به نظر می رسد این دو تن که نام های عربی سالم وصالح دارند جزو همان شیعیان باشند که به دلیلی که مشخص نیست رحلت کرده اند و مزار آنان بعدها زیارتگاه و قبرستان مردمان کوه نشین این ناحیه شده است.
این روایت نشان می دهد که سابقه ورود نخستین شیعیان به منطقه جم وریز را باید قرن اول هجری دانست.
2) روایت دوم مربوط به اوایل قرن سوم هجری است. زمانی که بعد از ولایتعهدی امام رضا(ع) در خراسان تعداد زیادی از سادات مدینه به ایران مهاجرت کردند تا به آن امام بپیوندند اما پیش از رسیدن آنان به خراسان، امام رضا (ع) به شهادت رسید و حکومت مأمون دست به قلع و قمع علویان و شیعیان زد. از جمله مشهورترین آن سادات احمد و محمد بن موسی کاظم(ع) هستند که در شیراز مدفونند. احمد بن موسی(شاهچراغ) در شیراز به شهادت رسید و برادرش محمد در حال خفا و به طور ناشناس تا زمان مرگ در آن شهر زیست.
تعدادی از بستگان و همراهان آنان از مقابل مأموران حکومت به راههای ناشناس و کوهستانی رو نهادند و به سوی جنوب گریختند. این دسته راه شیراز را تا منطقه دژگاه کنونی پیمودند و در طول مسیر تعدادی از آنان به شهادت رسیده و یا به مرگ طبیعی در گذشتند. بر طبق این روایت چندتن از آنان به منطقه ریز رسیدند. در امامزاده ریز که بیشتر به نام سید حبیب اللّه مشهور است دو تن از آن سادات مدفونند که احتمالاً در این مکان به شهادت رسیده اند. خواهر این دو تن به محلی امن و دور از عبور در کوههای سمت غربی رفت و در آنجا زیست. مزار او به نام «بی بی بانو» مشهور است که در روستای ماخو، حدود 10 کیلومتری غرب ریز واقع است.
بدین ترتیب گوشه ای از تاریخ خونبار تشیع علوی با این منطقه کوهستانی که همچون پناهگاهی طبیعی در طول تاریخ نقش ایفا کرده است، مربوط می گردد